‘Kunstonderwijs moet er zijn voor iedereen’

Directeur Marc Van den Borre en zijn team stelden vast dat de samenstelling van de bevolking snel veranderde. Net zoals in de rest van de Denderstreek zijn er veel mensen met een migratieachtergrond, en kansarmoede. ​“Op zich hebben wij een voldoende groot publiek, maar wij willen er zijn voor iedereen. Toen we erover nadachten hoe we andere doelgroepen konden bereiken, concludeerden we al snel dat we daar niet de kennis voor in huis hadden. Daarom gingen we in gesprek met SAAMO.” 

SAAMO had al ervaring met gelijkaardige trajecten in het reguliere onderwijs, onder meer rond ouderbetrokkenheid en gelijke onderwijskansen. In 2021 werd een samenwerkingsovereenkomst afgesloten tot eind 2025. Deze wijkt af van klassieke SAAMO-projecten, vertelt Katelijne De Winter van SAAMO. Het is geen projectwerking met eigen personeel, maar een onderwijsopbouwwerker die binnen de academie zelf aan de slag gaat. 

Verkennen, zoeken en bouwen 

In februari 2021 startte de onderwijsopbouwwerker. De eerste maanden stonden in het teken van verkenning: het welzijnsveld in Geraardsbergen in kaart brengen, net als de werking en communicatie van de academie en mogelijke drempels om je in te schrijven. De centrale vraag was: wat betekent het om mensen met andere culturele achtergronden en maatschappelijke kwetsbaarheid écht binnen te brengen in een kunstacademie? En welke aanpassingen vraagt dat van een onderwijsorganisatie? 

In september 2021 kwam er, onder leiding van waarnemend directeur Martine Rouquart, een nieuw sociaal-artistiek project (SAP). Drie kernpartners en verschillende stadsdiensten werden betrokken. Zoals het wijkcentrum De Poort, dat onder meer maaltijden en voedselbedeling organiseert, werkt mee, de dienst Integratie en het Sociaal Huis van de stad. 

Marc Van de Borre: ​“Het sociaal-artistiek project is voor ons nooit een doel op zich geweest. Het is vooral een manier om waar te maken waar we als academie echt in geloven: dat kunstonderwijs er moet zijn voor iedereen. Samen met SAAMO willen we structureel drempels wegwerken, kansen creëren en ervoor zorgen dat kunst en cultuur ook vanzelfsprekend worden voor mensen die vandaag minder makkelijk hun weg vinden naar de academie. Geen apart circuit naast onze gewone werking, maar een sterk opstapmodel. Deelnemers krijgen tijd, ruimte en begeleiding om te groeien en door te stromen naar het reguliere aanbod. Zo bouwen we stap voor stap aan een inclusieve academie die beter aansluit bij onze stad en de diversiteit van de mensen die er wonen.” 

Welkom met soep 

Gaandeweg kwam er een duidelijke structuur. Elke maandagmiddag worden de deelnemers verwelkomd met een gratis maaltijd: soep met brood en beleg, gefinancierd door het wijkcentrum. Dat warme onthaal is een ankerpunt voor de deelnemers. Daarna volgen drie lessen: Woord, Beeld en Muziek (in de vorm van een koor). Elke les wordt gegeven door een professionele leerkracht, ondersteund door een sociale begeleider: een vrijwilliger of een professionele kracht uit het wijkcentrum. Leerkracht en begeleider werken in tandem. Zo kan de leerkracht zich focussen op de les, terwijl er tegelijk aandacht is voor kwetsbaarheden en sociale noden. Na een gezamenlijke koffiepauze volgt een tweede lesblok tot half vier. 

De onderwijsopbouwwerker fungeert als coördinator en aanspreekpunt voor alle partners. In de loop van de jaren werd het concept verfijnd en vastgelegd in een intern werkingsdocument, op maat van de academie en van de context. 

Diverse groep

De groep is divers: anderstaligen, mensen met een psychische kwetsbaarheid, uiteenlopende leeftijden. In het koor is de diversiteit nog groter: Oekraïners, Congolezen, mensen met Parkinson, mensen met een psychiatrische achtergrond. Toch ziet Katelijne dat de deelnemers elkaar in de eerste plaats zien als medecursisten. Dankzij de kunst zijn ze even weg van hun dagelijkse beslommeringen. Ze voelen zich verbonden met elkaar. Dat geeft hen zelfvertrouwen én ze ontmoeten nieuwe mensen. 

De kostprijs is 25 euro per jaar. Veel deelnemers hebben recht op de Geraardsbergse Uitpas met kansentarief, wat de drempel nog verlaagt. Het sociaal-artistiek project is geen eindstation. Elke deelnemer krijgt maximaal drie jaar de tijd om door te stromen naar het reguliere aanbod, al kan het ook sneller. In Woord stroomt bijna iedereen door, tenzij werk of andere verplichtingen dat verhinderen. In Beeld is de doorstroming ook groot, onder meer omdat het om dezelfde leerkracht gaat. Voor Muziek ligt het moeilijker: het koor heeft een lage instapdrempel maar veel deelnemers kunnen geen noten lezen. De muzieklessen evolueerden daarom naar het koor Koyemba, dat geleid wordt door een vrijwilliger en los staat van het project. 

Structureel maken

Onderwijsregels botsen soms met de realiteit van mensen die tijd nodig hebben, of voor wie participatie op zich al een enorme stap is, los van onderwijsdoelen. Toch kon de academie het project vier jaar lang uitbouwen met 62 deelnemers. 

De samenwerkingsovereenkomst met SAAMO liep tot eind 2025. Na vier jaar pionieren staat de werking stevig op de rails en heeft de academie veel knowhow opgebouwd over werken met diverse, kwetsbare en anderstalige volwassenen. De partners kennen elkaar goed, ze vinden elkaar snel en weten waar ieders expertise ligt. Een vaste ploeg vrijwilligers en begeleiders zorgt voor continuïteit en de leerkrachten hebben hun aanpak verfijnd. Ze passen hun didactiek flexibel aan en waken mee over kwaliteit én toegankelijkheid. 

Martine Rouquart: ​“Het model staat en de stap naar structurele inclusie in het deeltijds kunstonderwijs is definitief gezet.” 

Kleine verhalen, grote impact 

De impact zit in kleine, maar veelzeggende momenten. Katelijne vertelt over een man met Parkinson in het koor: voorovergebogen, schijnbaar afwezig. Tot de koorleider inzet. Hij veert recht, zingt helder en krachtig. Het doet zichtbaar iets met hem – en met iedereen die het ziet. De deelnemers aan het project zijn heel betrokken én trots. ​“De wekelijkse lessen zijn voor mij een zonnetje in de hoek van mijn anders donkere leven”, zegt een van hen.